Od kiedy kleszcze? Nowy kalendarz zagrożeń i skuteczna ochrona

Wielu z nas kojarzy kleszcze głównie z letnimi spacerami po lesie, jednak zagrożenie ze strony tych pajęczaków jest znacznie szersze i, co ważne, całoroczne. Zmiany klimatyczne sprawiły, że tradycyjne myślenie o "sezonie na kleszcze" jest już nieaktualne. W tym artykule, jako Przemysław Marciniak, chciałbym podzielić się moją wiedzą i doświadczeniem, aby pomóc Wam zrozumieć, kiedy i gdzie kleszcze są aktywne, a przede wszystkim jak skutecznie chronić siebie i swoich bliskich. Świadomość i odpowiednia profilaktyka to klucz do zdrowia i bezpieczeństwa.

Kleszcze nie śpią zimą poznaj nowy kalendarz zagrożeń

Tradycyjne postrzeganie sezonu na kleszcze, który miał trwać od wiosny do jesieni, jest już niestety nieaktualne. Zmiany klimatyczne, z którymi mamy do czynienia w Polsce, takie jak łagodniejsze zimy i wcześniejsza wiosna, znacząco wydłużyły okres aktywności tych pajęczaków. To, co kiedyś było wyjątkiem, dziś staje się normą kleszcze mogą być aktywne niemal przez cały rok, zaskakując nas swoją obecnością nawet w miesiącach zimowych.

Kleszcze budzą się do życia, gdy temperatura gleby przekracza 5-7 stopni Celsjusza. To kluczowa informacja, ponieważ oznacza to, że nawet podczas zimowych odwilży, kiedy temperatura na zewnątrz wzrasta powyżej zera, kleszcze mogą stać się aktywne i poszukiwać żywiciela. Nie potrzebują do tego wysokich, letnich temperatur, wystarczy im kilka cieplejszych dni.

Dlatego też, wbrew powszechnym przekonaniom, możliwe jest "złapanie" kleszcza nawet w styczniu czy lutym. Jeśli zima jest łagodna, a temperatura przez kilka dni utrzymuje się na plusie, zwłaszcza w ciągu dnia, kleszcze wychodzą ze swoich kryjówek. Sam byłem świadkiem takich sytuacji, co tylko potwierdza, że nasza czujność powinna być utrzymana niezależnie od kalendarza.

Kiedy ryzyko jest największe? Dwa szczyty aktywności kleszczy w Polsce

Mimo całorocznej aktywności, w Polsce wciąż możemy wyróżnić dwa główne szczyty, kiedy ryzyko ukąszenia przez kleszcza jest największe. Pierwszy z nich przypada na maj i czerwiec. Wiosna i wczesne lato to czas, kiedy natura budzi się do życia, a my chętnie spędzamy czas na świeżym powietrzu. To właśnie wtedy, gdy młode kleszcze larwy i nimfy są najbardziej aktywne, powinniśmy zachować szczególną ostrożność.

Drugi szczyt aktywności kleszczy obserwujemy jesienią, w miesiącach wrześniu i październiku. Z mojego doświadczenia, a także z danych, ten okres bywa często intensywniejszy i niestety wiąże się z większą liczbą zachorowań na boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Dorosłe osobniki kleszczy, które przetrwały lato, szukają żywiciela, aby zakończyć swój cykl życiowy przed nadejściem zimy. Warto pamiętać, że według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH Państwowego Instytutu Badawczego, w ostatnich latach obserwujemy stały wzrost liczby zachorowań na choroby odkleszczowe, z boreliozą na czele.

Nie tylko las gdzie dziś najczęściej spotkasz kleszcza?

Kleszcze nie są już wyłącznie problemem terenów leśnych, choć nadal tam występują w dużej liczbie. Ich siedliska rozszerzyły się, co jest kolejnym skutkiem zmian klimatycznych i urbanizacji. Dziś kleszcza możesz spotkać w miejscach, gdzie najmniej się tego spodziewasz, co wymaga od nas zmiany myślenia o profilaktyce. Oto miejsca, gdzie najczęściej można spotkać kleszcza:

• Parki miejskie i skwery: Zielone enklawy w miastach, z wysoką trawą i krzewami, są idealnym środowiskiem dla kleszczy.
• Place zabaw: Niestety, nawet tam, gdzie bawią się nasze dzieci, kleszcze mogą czaić się w trawie wokół piaskownic czy huśtawek.
• Działki i przydomowe ogródki: Nie trzeba wyjeżdżać za miasto, aby narazić się na ukąszenie. Wysoka trawa, zarośla i niepielęgnowane zakątki w ogrodzie to doskonałe schronienie dla kleszczy.
• Lasy liściaste i mieszane: To ich naturalne środowisko, zwłaszcza w wilgotnych miejscach z bogatym podszytem.

Warto również obalić popularny mit o spadaniu kleszczy z drzew. To nieprawda! Kleszcze nie skaczą ani nie spadają z wysokości. One bytują w niższych partiach roślinności, zazwyczaj do wysokości około 120-150 cm. Aktywnie poszukują żywiciela, wyczekując na źdźbłach trawy, liściach krzewów czy paprociach. Kiedy wyczują ciepło i dwutlenek węgla wydychany przez przechodzącego człowieka lub zwierzę, po prostu przechodzą na jego ciało. To mechanizm, który doskonale opanowały przez miliony lat ewolucji.

Mały, a groźny: które stadia rozwojowe kleszcza są najbardziej niebezpieczne?

W cyklu życiowym kleszcza mamy do czynienia z kilkoma stadiami, a każde z nich może być niebezpieczne. Jednak to larwy i nimfy kleszczy są szczególnie podstępne i groźne. Ich niewielkie rozmiary poniżej 1,5 mm sprawiają, że są niezwykle trudne do zauważenia na skórze. Często mylone są z pieprzykami, drobinkami brudu czy nawet ziarenkami piasku. Niestety, mimo swoich rozmiarów, są one pełnoprawnymi wektorami chorób, takich jak borelioza czy KZM, i mogą skutecznie przenosić patogeny.

Cykl życiowy kleszcza to fascynujący, choć niepokojący proces, który trwa średnio 2-3 lata. Rozpoczyna się od jaja, z którego wykluwa się larwa. Larwa, aby przejść w kolejne stadium nimfę potrzebuje krwi żywiciela. Po posiłku larwa przekształca się w nimfę, która również musi znaleźć żywiciela i najeść się krwi, aby stać się dorosłym osobnikiem. Dorosły kleszcz, po kolejnym posiłku krwi, jest gotowy do rozmnażania. Na każdym etapie rozwoju (poza jajem) kleszcz potrzebuje krwi żywiciela do przeżycia i przejścia do kolejnego stadium, co czyni go nieustannym zagrożeniem dla ludzi i zwierząt.

Profilaktyka to podstawa: jak skutecznie chronić siebie i bliskich przez cały rok?

Skuteczna ochrona przed kleszczami opiera się na kilku prostych, ale konsekwentnie stosowanych zasadach. Jako Przemysław Marciniak zawsze podkreślam, że profilaktyka to najlepsza strategia. Zacznijmy od odpowiedniego ubioru, który stanowi pierwszą linię obrony:

• Długie nogawki i rękawy: Zakładaj długie spodnie i koszule z długimi rękawami, nawet w ciepłe dni.
• Zakryte buty: Unikaj sandałów i klapków. Wybieraj pełne, zakryte buty, które chronią stopy i kostki.
• Wciąganie nogawek w skarpetki: To może nie wygląda najbardziej stylowo, ale jest niezwykle skuteczne w blokowaniu dostępu kleszczom do skóry.
• Jasne kolory odzieży: Na jasnym materiale łatwiej zauważyć ciemnego kleszcza, zanim zdąży się wbić.

Kolejnym elementem są repelenty. Na rynku dostępne są różne preparaty, ale warto wybierać te, które zawierają sprawdzone substancje aktywne, takie jak DEET, ikarydyna (pikaradyna) oraz IR3535. Pamiętaj, aby zawsze stosować je zgodnie z instrukcją producenta, a w przypadku dzieci wybierać produkty przeznaczone dla ich wieku. Repelenty tworzą barierę zapachową, która odstrasza kleszcze, ale nie dają 100% gwarancji, dlatego warto łączyć je z innymi metodami.

Niezwykle ważnym, a często niedocenianym nawykiem jest dokładne oglądanie ciała po każdym powrocie z terenów zielonych. To powinno stać się rutyną, zwłaszcza po spacerach w parkach, lasach czy nawet po pracy w ogrodzie. Pamiętaj, aby zwrócić szczególną uwagę na miejsca, które kleszcze lubią najbardziej:

• Pachy i pachwiny: Ciepłe i wilgotne miejsca są dla nich idealne.
• Zgięcia kolan i łokci: Skóra w tych miejscach jest cienka i łatwa do ukąszenia.
• Skóra głowy i za uszami: Szczególnie u dzieci, kleszcze często wbijają się w te obszary, ukrywając się we włosach.
• Pępek i okolice intymne: Miejsca te często są pomijane podczas oględzin.

Przeczytaj również: Rumień po kleszczu: Jak długo się utrzymuje? Odczyn czy borelioza?

Co robić, gdy znajdziesz kleszcza? Kluczowe 24 godziny

1. Przygotuj narzędzia: Użyj pęsety o cienkich końcówkach, specjalnego lassa do usuwania kleszczy lub kleszczołapek. Unikaj chwytania kleszcza palcami.
2. Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry: Delikatnie, ale pewnie chwyć kleszcza za jego głowę (aparat gębowy), tuż przy skórze. Unikaj ściskania jego tułowia, aby nie wcisnąć zawartości jego jelit do rany.
3. Wyciągnij kleszcza zdecydowanym ruchem: Pociągnij kleszcza pionowo do góry, jednostajnym ruchem, bez wykręcania czy szarpania. Celem jest wyciągnięcie go wraz z aparatem gębowym.
4. Oczyść ranę: Po usunięciu kleszcza przemyj miejsce ukąszenia wodą z mydłem, a następnie zdezynfekuj środkiem odkażającym (np. spirytusem).
5. Obserwuj miejsce ukąszenia: Przez kilka tygodni obserwuj skórę w miejscu ukąszenia. W przypadku pojawienia się rumienia wędrującego lub innych niepokojących objawów (gorączka, bóle mięśni), niezwłocznie skonsultuj się z lekarzem.

Chciałbym podkreślić, że szybkie usunięcie kleszcza, najlepiej do 24 godzin od ukąszenia, jest absolutnie kluczowe. Drastycznie zmniejsza to ryzyko transmisji patogenów, zwłaszcza krętków boreliozy. Bakterie te potrzebują czasu, aby przemieścić się z jelit kleszcza do jego ślinianek, a następnie do organizmu żywiciela. Im krócej kleszcz żeruje, tym mniejsze jest ryzyko zakażenia. Dlatego nie zwlekaj działaj szybko i skutecznie!